kognitywistyka@kul.pl +48 81 442 42 53
Slide background

KREATURA MEDIA

presents

LAYERSLIDER

DYNAMIC SLIDER

from your WordPress posts and pages

TIMELINE VIEW

for better timings

NEW TRANSITIONS

slide, fade, scale, skew and rotate layers even in 3D

INTERFACE REVAMP

working with the plugin is more easy

Slide background

&

RESPONSIVE

mobile ready

VERSION

5

WITH HUGE
AND

PERFORMANCE
FEATURE UPDATE

8x
performance

many new
features

Slide background

introducing

PARALLAX LAYERS

Move your mouse
over this slide!

FANCY PARALLAX EFFECT

by mouse move

Slide background

embedding videos?

video

video

video + audio

RICH MEDIA SUPPORT

WITH OPTIONAL AUTOPLAY

Slide background

&

ALL THESE FEATURES

much more!

...to create

THE BEST SLIDER

with no compromises!

Please check the other demo sliders

Slide background

 

W poszukiwaniu osobliwości natury ludzkiej

W poszukiwaniu osobliwości natury ludzkiej

W poszukiwaniu osobliwości natury ludzkiej

Z radością informujemy, że nakładem Wydawnictwa KUL ukazała się książka pt. W poszukiwaniu osobliwości natury ludzkiej

  • seria: Filozofia przyrody i nauk przyrodniczych 12
  • red. Arkadiusz Gut, Zbigniew Wróblewski
  • ISBN: 978-83-7702-992-3
  • Stron: 428
  • Format: B5
  • Rok wydania: 2015
  • Przedmowa

    Prowadząc współcześnie filozoficzne rozważania na temat natury ludzkiej, najczęściej przyjmujemy dwie strategie badawcze. Jedna z nich polega na bezpo­średnim odniesieniu się do rozbudowanych współcześnie badań porównawczych prowadzonych w psychologii, neurologii, kognitywistyce, naukach o życiu i po­kazaniu w zestawieniu z tymi badaniami, na czym polega i w czym ujawnia się zasadnicza odmienność (różnica) między człowiekiem a światem zwierząt. Ducha tej strategii wyraża stwierdzenie M. Hausera: „Moim zdaniem, zresztą, przynaj­mniej niektóre spośród najpoważniejszych problemów związanych z funkcjono­waniem ludzkiego umysłu można rozstrzygnąć wyłącznie poprzez badania nad zwierzętami”1. Druga ze strategii kieruje raczej bezpośrednią uwagę na wybrany rodzaj zdolności ludzkich, wskazując pośrednio, że mają one charakter unikalny niezwykły i prototypowy oraz że ich realizacja wymaga specyficznie ludzkich zdolności kognitywnych, emocjonalnych czy moralnych. Duch tej strategii znajduje swój wyraz w stwierdzeniu D. Dennetta, że „.. .nasze umysły, jedyne jakie znamy na początku, są wzorem, od którego musimy zacząć. Bez zgody na to będziemy tylko mącić sobie w głowie, mówiąc od rzeczy i nawet o tym nie wiedząc”2.

    W ramach obu strategii – różniących się punktem wyjścia – bezpośrednio lub pośrednio przyjmuje się, że uwzględnienie badań porównawczych lub wskazanie na określone zdolności kognitywne specyficzne dla człowieka umożliwia ukazanie unikalności unikatowości i osobliwości natury ludzkiej. W dobie dzisiejszej dyskurs filozoficzny dotyczący człowieka konfrontowany jest bardzo często z licznymi badaniami funkcjonującymi pod nazwą etologii lub rozważaniami o charakte­rze interdyscyplinarnym w takim kształcie, jaki występuje w kognitywistyce, uwzględniającej badania psychologiczne czy lingwistyczne. Rozważania więc mające w zamyśle ukazywać specyficznie ludzkie zdolności kognitywne, językowe lub odsłaniać pewien rodzaj doświadczeń dostępny wyłącznie istocie ludzkiej, wymaga nierzadko skonfrontowania i ustawienia tych zdolności w świetle tych, które spotykamy w świecie pozaludzkim.

    Badania podjęte w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki „Osobliwość ewolucyjna natury ludzkiej. Studia porównawcze z zakresu antropologii i etologii nad językiem, komunikacją, umysłem i działaniem ludzi i zwierząt” (umowa nr UMO-2011/01/B/HS1/04462), stworzyły platformę do podjęcia licznych dyskusji, które obejmowały kwestie dotyczące języka, komunikacji, zdolności odczytywa­nia własnych i cudzych stanów mentalnych, doświadczeń moralnych, rozumie­nia własnej pozycji w świecie, a także kwestii metodologicznych dotyczących rozumienia skoku ewolucyjnego, rozumienia różnych strategii badawczych, na przykład w antropologii przyrodniczej, czy wreszcie dziedzictwa filozoficznego w tym obszarze. Dyskusje te przeprowadzono w dwóch odsłonach, organizując dwa ogólnopolskie seminaria badawcze pt. „Komunikacja i mindreading. Badania porównawcze ludzi i zwierząt” (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – 2012) oraz „Osobliwość ewolucyjna natury ludzkiej. Od teorii działania po nadawanie sensu doświadczeniom” (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – 2013), w których wzięli udział lingwiści, psycholodzy, etolodzy, filozofowie i kognitywiści z różnych ośrodków (KUL, UMCS, UJ, UW, UMK, UŁ, PAN, UKSW, USZ).

    Niektóre z wystąpień zostały przygotowane w formie tekstów i wraz z opra­cowaniami uczestników grantu weszły do przedkładanego tomu pt. „W poszuki­waniu osobliwości natury ludzkiej”. Teksty podzielone zostały na cztery części.

    W sekcji „Umysł i doświadczenie innych” zostały zamieszczone artykuły przedstawiające analizy dotyczące umysłu, zdolności odczytywania własnych i cudzych stanów mentalnych oraz konstruowania zasadniczej opozycji ja – ty.

    Maciej Trojan i Justyna Szymańska w artykule „Geneza i rozwój badań nad teorią umysłu u przedstawicieli innych gatunków” przedstawiają historyczne i współczesne badania nad teorią umysłu, które są prowadzone w psychologii porównawczej, etologii, oraz formułują spójną ich interpretację. W tej złożonej kompetencji poznawczej koncentrują się na następujących czynnikach świadczą­cych o posiadaniu tej zdolności: monitorowanie spojrzeń i śledzenie spojrzenia innego osobnika, zdolności przypisywania wiedzy innemu osobnikowi, zdolności oszukiwania, samoświadomość.

    Robert Piłat w artykule „Kategoria [TY]. Samoodniesienie i perspektywa drugoosobowa” przedstawia wieloaspektową analizę perspektywy drugoosobowej „postrzega się inną osobę jako traktującą postrzegającego jako pewną osobę” jako podłoża normatywności, zaawansowanej zdolności związanej z ustalaniem pozycji różnych podmiotów w dyskursie (w nawiązaniu do badań językoznawczych na temat uczenia się zaimków) oraz jako specyficznej zdolności ludzkiej w porównaniu z analogicznymi umiejętnościami małp naczelnych. W kontekście tych analiz autor sformułował hipotezę, że kategoria [TY] jest bytem relacyjnym – bieguny w polu kooperacji. Treść i zakres pola kooperacji są określane głównie przez język i kulturę; specyficznie ludzkie pole kooperacji charakteryzuje się działaniami możliwymi i własnościami dyspozycyjnymi, uporządkowanymi w aspekcie modalności, co istot­nie odróżnia ludzkie relacje od analogicznych zachowań kooperacyjnych zwierząt.

    Arkadiusz Gut w artykule „Na czym polega specyficznie ludzki mindreading?” podejmuje próbę wyróżnienia specyficznie ludzkich czynników określających rozwinięte formy zdolności odczytywania i atrybucji stanów mentalnych, które przewyższają podobne zdolności występujące u dzieci i zwierząt. Do tych czyn­ników zalicza zdolność odróżniania perspektyw poznawczych oraz rozumienie nieprzezroczystości reprezentacji mentalnych.

    W sekcji „Doświadczenia graniczne i religijne” zgromadzono artykuły anali­zujące specyficzne formy aktywności człowieka, takie jak doświadczenie śmierci, doświadczenia mistyczne i religijne, opisywane w perspektywie fenomenologicznej, neuronauki oraz historii idei filozoficznych.

    Ireneusz Ziemiński w artykule „Śmierć człowieka a śmierć zwierząt – stanowi­sko Montaigne’a” rekonstruuje wyjątkowe dla XVI wieku stanowisko francuskiego filozofa, przypisujące zwierzętom wyróżniony status w dyskursie antropologicz­nym, w którym – w opozycji do dziedzictwa antropocentrycznego w filozofii i szerzej w kulturze – w odmienny sposób kształtuje się ludzka samowiedza na temat śmierci i sztuki umierania, specyficznych cech człowieka, relacji natury i kultury. Koncepcja statusu zwierząt implikuje także określone stanowiska w zakresie etyki zwierząt, na przykład minimalnych praw zwierząt.

    Jacek Wojtysiak w artykule „Czy zwierzęta mogą być religijne? O relacji: zwierzęta – człowiek – religia” argumentuje na rzecz religijnej specyfiki człowieka w perspektywie fenomenologicznego opisu aktów religijnych. Punktem odniesienia wyników tego opisu są biologizujące koncepcje religii oraz uniwersalny natura­lizm o proweniencji ewolucjonistycznej, w których są formułowane potencjalne falsyfikatory hipotezy o specyficznie ludzkiej naturze aktów religijnych, takie jak rzekomo religijne zachowania zwierząt, ewolucyjne wyjaśnienia genezy religii.

    Justyna Herda w artykule „Doświadczenia religijne w kontekście badań neu- robiologicznych” przedstawia współczesne badania z obszaru neuronauk, których przedmiotem są doświadczenia mistyczne. Wstępne wnioski z eksperymentów wskazują na to, że doświadczenia natury religijnej są skorelowane z aktywnością wielu różnych obszarów mózgu, co osłabia hipotezę o istnieniu jakiejś konkretnego modułu neurologicznego odpowiedzialnego za doświadczenia natury religijnej.

    W sekcji „Status bytu ludzkiego” zebrano artykuły referujące badania histo­ryczne, filozoficzne, metodologiczne oraz antropologiczne na temat generalnych charakterystyk porównawczych kondycji człowieka.

    Przemysław Gut w artykule „Nowożytna debata na temat wyjątkowości natury bytu ludzkiego (stanowisko Kartezjusza)” przedstawia wyróżniony status ontyczny i nomologiczny człowieka, rekonstruując trzy linie argumentacyjne francuskiego filozofa, twórczo rozwijane także we współczesnych badaniach: dychotomia umysł – ciało, koncepcja wolnej woli, wszechstronność rozumu i język. Argumentacja ta, według Kartezjusza, usprawiedliwia traktowanie bytu ludzkiego jako istoty radykalnie wyróżniającej się w świecie zwierząt, co w konsekwencji prowadzi do innego profilu wyjaśnień antropologicznych w porównaniu z wyjaśnieniami ściśle przyrodniczymi.

    Jacek Lejman w artykule „Socjobiologiczna bio-antropologia – mit czy nowy paradygmat?” analizuje na szerokim tle historycznym i systematycznym implikacje antropologiczne badań socjobiologicznych. Socjobiologia jako nauka o zacho­waniach społecznych zwierząt dostarcza cennych wskazówek na temat „biologii zachowań ludzkich”, ale także rości sobie wygórowane pretensje do stworzenia „pełnej” teorii antropologicznej, która powtarza kontrowersyjne stanowiska, na przykład geocentryczny redukcjonizm, ekologiczny panadaptacjonizm.

    Marek Słomka w artykule „Wyróżniony status człowieka w przyrodzie i pró­by jego podważania” analizuje w perspektywie historycznej i metodologicznej kontrowersje antropologiczne w kontekście wybranych teorii ewolucji oraz ich filozoficznych interpretacji. Aplikacja teorii ewolucji do problematyki antropo­logicznej rodzi wiele problematycznych zagadnień naukowych, filozoficznych, teologicznych, na przykład reakcję antyewolucjonistyczną w formie kreacjonizmu naukowego, socjobiologiczną koncepcję natury ludzkiej, etykę ewolucjonistyczną, redukcjonistyczne wyjaśnienia genezy i natury świadomości.

    Zuzanna Kieroń w artykule „Swoistość człowieka współczesnego w oparciu o dane anatomiczne i morfologiczne. Perspektywa wertykalna” prezentuje trzy wskaźniki swoistości, zaczerpnięte z paleoantropologii: kształt twarzoczaszki, kształt ciała i tempo wzrostu, guzowatość bródkowa na żuchwie. Analiza po­równawcza tych wskaźników u przedstawicieli różnych gatunków hominidów umożliwia identyfikację na zapisie kopalnych ewolucji i genezy gatunku Homo sapiens.

    W sekcji „Język i komunikacja” zgromadzono artykuły analizujące kluczową rolę języka w procesach kognitywnych.

    Arkadiusz Gut w artykule „Język i komunikacja zwierząt (kognitywne impli­kacje)” rekonstruuje główne filozoficzne założenia w dyskusji nad zdolnościami językowymi i komunikacyjnymi zwierząt. Wśród założeń, które determinują najistotniejsze rozwiązania problemu zdolności językowych zwierząt, na czoło wysuwają się rozstrzygnięcia na temat roli języka w myśleniu, roli składni w ję­zyku i jej funkcji w wyłanianiu się zdolności konceptualnych, funkcje języka w kontekście dyskusji nad intencjami komunikacyjnymi.

    Piotr Stalmaszczyk w artykule „Teoretyczne aspekty uświadomionej wiedzy językowej” charakteryzuje relacje zachodzące pomiędzy teoriami lingwistycznymi (gramatyka generatywna Noama Chomsky’ego oraz Raya Jackendoffa podejście do tzw. architektury języka) a uświadomioną wiedzą językową w rozumieniu Scotta Thornbury’ego i Ronalda Cartera jako poszerzonej świadomości i wyczulenia na formy i funkcje języka. Znaczenie uświadomionej wiedzy językowej w kontekście dydaktyki języka obcego pokazano na przykładach związanych z nauczaniem nowego słownictwa oraz elementów kultury i aktów mowy i strategii komuni­kacyjnych w obszarze analiz porównawczych angielsko-polskich.

    Jan Pleszczyński w artykule „Wyobraźnia i porozumienie” przedstawia „problem niewspółmiernych umysłów”, eksplikowany na przykładzie trudności komunikacyjnych między osobami o różnych kompetencjach poznawczych, do­świadczeniach życiowych oraz możliwości przekroczenia tych trudności przez kreację wyobrażeniowych przestrzeni komunikacyjnych. Historycznym i literackim przykładem kreacji takich przestrzeni jest historia matematyka i logika Charlesa Dodgsona (Lewisa Carrolla), który na kartach „Przygód Alicji w Krainie Czarów” stworzył dla dziesięcioletniej dziewczynki przestrzeń do zrozumienia zawiłych kwestii matematycznych i lingwistycznych

    Teksty zamieszczone w powyższym porządku zostały rozszerzone także o ko­munikaty studenckie. Obu przeprowadzonym seminariom towarzyszyły dyskusje studenckie. Dokumentując ich przebieg, podjęliśmy decyzję, aby opublikować je w formule komunikatów, z których niektóre streszczają podejmowane przez stu­dentów (magistrantów i doktorantów) badania. Mają one więc charakter krótkich, syntetycznych opracowań ważnych, wstępnie przeprowadzanych badań z zakresu antropologii porównawczej, takich jak: deficyty poznania społecznego, biologiczna determinacja struktur językowych i ludzkiego zachowania, naiwna teoria umy­słu, złożone kompetencje poznawcze (kreatywność, samooszukiwanie), metody badań świadomości w psychologii i filozofii (introspekcja, heterofenomenologia Daniela Dennetta), mimowolne cielesne przejawy osoby w ujęciu Rogera Scruto- na, moralnopodobne zachowania zwierząt w ujęciu Szkoły Lorenza-Tinbergena.

    Arkadiusz Gut
    Zbigniew Wróblewski

  • Spis treści

    W poszukiwaniu osobliwości natury ludzkiej 5

    Umysł i doświadczenie innych

    Maciej Trojan, Justyna Szymańska
    Geneza i rozwój badań nad teorią umysłu u przedstawicieli innych gatunków 13

    Robert Piłat
    Kategoria [ty]. Samoodniesienie i perspektywa drugoosobowa 37

    Arkadiusz Gut
    Na czym polega specyficznie ludzki mindreading? 59

    Doświadczenia graniczne i religijne

    Ireneusz Ziemiński
    Śmierć człowieka a śmierć zwierzą – stanowisko Montaignea 91

    Justyna Herda
    Doświadczenia religijne w kontekście badań neurobiologicznych 137

    Jacek Wojtysiak
    Czy zwierzęta mogą być religijne? O relacji: zwierzęta – człowiek – religia 155

    Status bytu ludzkiego

    Jacek Lejman
    Socjobiologiczna bio-antropologia – mit czy nowy paradygmat? 181

    Przemysław Gut
    Nowożytna debata na temat wyjątkowości natury bytu ludzkiego w relacji do zwierząt (stanowisko Kartezjusza) 217

    Marek Słomka
    Wyróżniony status człowieka w przyrodzie i próby jego podważania. Zarys problematyki 233

    Zuzanna Kieroń
    Swoistość człowieka współczesnego w oparciu o dane anatomiczne i morfologiczne. Perspektywa wertykalna 253

    Język i komunikacja

    Arkadiusz Gut
    Język i komunikacja zwierząt (kognitywne implikacje) 283

    Piotr Stalmaszczyk
    Teoretyczne aspekty uświadomionej wiedzy językowej 309

    Jan Pleszczyński
    Wyobraźnia i porozumienie 331

    Komunikaty studenckie

    Łukasz Michoń
    Problematyczność molekularnego podejścia w wyjaśnianiu ludzkiego zachowania 347

    Monika Chylińska
    Egalitarne podejście do kreatywności we współczesnych badaniach psychologicznych 355

    Justyna Trzepizur
    Deficyty poznania społecznego – przypadek osób chorych na schizofrenię paranoidalną 365

    Sławomir Piotr Skoczek
    Samooszustwo: między naturalizmem a antynaturalizmem 371

    Paweł Pruski
    Biologiczny determinizm w kontekście językowej teorii Noama Chomsky’ego 379

    Agnieszka Dębska
    Czy szympansy przypisują innym wiedzę i przekonania, a jeśli tak, to w jakim sensie? 387

    Piotr Biłgorajski
    Daniela Dennetta koncepcja heterofenomenologii jako metody badania przeżyć świadomych 395

    Justyna Rynkiewicz
    Rola mimowolnych cielesnych przejawów osobowej perspektywy w komunikacji 403

    Sławomir Piotr Skoczek
    Introspekcja – poznanie samego siebie 409

    Anna Sut
    Zagadnienie moralnopodobnych sposobów zachowania się zwierząt w ujęciu Szkoły Lorenza-Tinbergena 415